სტამბოლს, რომელიც სამი იმპერიის - რომის, ბიზანტიისა და ოსმალეთის დედაქალაქი იყო, სხვადასხვა დროს უწოდებდნენ „მეორე რომს“, „ახალ რომს“, „ბიზანტიონს“, „კონსტანტინოპოლს“ და „კონსტანტინიეს“.

ისტორიის მანძილზე სხვადასხვა არმიის მიერ 30-ჯერ ალყაშემორტყმულ ქალაქში აშენდა ტაძრები, ოფიციალური შენობები, სასახლეები, აბანოები და იპოდრომი და იგი მართლმადიდებელი ქრისტიანების უმნიშვნელოვანეს ცენტრად იქცა.

იენიქაფის გათხრებმა გამოავლინა, რომ ქალაქის ანტიკური ისტორია 8 ათასი წლის წინანდელ პერიოდს უკავშირდება. ქალაქის ისტორიაში ერთ-ერთი გარდამტეხი მომენტი იყო ახალი წელთაღრიცხვით მე-4 საუკუნეში კონსტანტინე დიდის მიერ რომის ტახტის ხელში ჩაგდება და აქ თავისი ახალი იმპერიის დედაქალაქის დაარსება.

მოციქულ მუჰამედის ჰადისის შემდეგ: „სტამბოლი (კონსტანტინიე) აუცილებლად დაიპყრობა. რა დიდებულია სარდალი, რომელიც მას დაიპყრობს და რა დიდებულია არმია, რომელიც მას დაიპყრობს“, ქალაქმა ისლამური სამყაროსთვისაც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დასაპყრობი ადგილის სახელი მოიხვეჭა.

სტამბოლი, რომელიც მუსლიმებისთვის დასავლეთის, ხოლო ქრისტიანებისთვის აღმოსავლეთის ზღურბლად იქცა, 1204 წელს ჯვაროსნული ლაშქრობისთვის გამოსული ლათინების შემოსევის მსხვერპლი გახდა.

მოციქული მუჰამედის ქების ღირსი რომ გამხდარიყვნენ, ომაიანთა პერიოდში კონსტანტინიეს წინააღმდეგ 3 დიდი ლაშქრობა მოეწყო, ხოლო ერთი ლაშქრობა 781-782 წლებში აბასიანებმა განახორციელეს.

ზოგიერთი საჰაბეს მონაწილეობით, მუავია ბინ აბუ სუფიანის სარდლობით განხორციელებულმა სტამბოლის პირველმა ალყამ წარუშლელი კვალი დატოვა შემდგომ პერიოდებზე.

აბუ აიუბ ელ-ანსარის მონაწილეობა ამ ალყაში, რომელმაც მოციქულ მუჰამედს მედინაში ჰიჯრის დროს თავის სახლში უმასპინძლა და მისი გარდაცვალება ქალაქის გალავანთან, დიდი მოტივაციის წყარო გახდა ისლამური სამყაროსთვის 1453 წლის დაპყრობამდე მიმავალ გზაზე.

ისლამში აღთქმული ქალაქი

კონსტანტინიე მუსლიმი მმართველებისთვის, წინასწარმეტყველის ხარების წყალობით, ისლამის აღთქმულ ქალაქად იქცა.

სტამბოლი, რომელიც მსოფლიოს ყველაზე მასშტაბური ალყებისა და თავდაცვითი ბრძოლების მოწმე გახდა, 1453 წლამდე სხვადასხვა ხალხისა და ცივილიზაციის მიერ ათეულობითჯერ იყო ალყაშემორტყმული.

ქალაქს ალყა შემოარტყეს: ჩვენს წელთაღრიცხვამდე — მაკედონიის მეფე ფილიპემ და რომის იმპერატორმა სეპტიმიუს სევერუსმა; ჩვენი წელთაღრიცხვით — ირანის მმართველმა ხოსრომ, ავარებმა, ომაიანებმა და აბასიანებმა, ბულგარეთის პირველმა და მეორე სამეფოებმა, რუსებმა, კიევის რუსმა, ჯვაროსნებმა, ნიკეის იმპერიამ, ვენეციელებმა, გენუელებმა და ოსმალებმა.

სტამბოლის დაპყრობამდე მიმავალი პროცესი

ზოგიერთ წყაროში აღნიშნულია, რომ ქალაქს ალყა ატილამ, ვიკინგებმა და გოთებმაც შემოარტყეს, თუმცა ბოლო ალყა 1453 წელს სულთან მეჰმედ II-ის მიერ განხორციელდა, რამაც ოსმალეთი იმპერიად აქცია.

ტახტზე ასვლისას, მეჰმედ II-მ, იმ მოსაზრებით, რომ სტამბოლის დასაპყრობად პირველ რიგში საზღვაო დახმარება უნდა შეწყვეტილიყო, ილდირიმ ბაიეზიდის მიერ აშენებული ანატოლიის ციხესიმაგრის პირისპირ, 1452 წელს ააგო რუმელის ციხესიმაგრე, რათა აღეკვეთა მდინარე დუნაიდან და შავი ზღვიდან მომავალი დახმარება.

სტამბოლის მაღალი და სქელი გალავნის დასანგრევად იმდროინდელმა ცნობილმა ინჟინრებმა დიდი ზარბაზნები ჩამოასხეს. 1453 წლის თებერვალში ჩამოსხმული ზარბაზნები სულთნის ბრძანებით სტამბოლის მისადგომებთან მიიტანეს. ყარაჯა ფაშას სარდლობით 10-ათასიანმა არმიამ სტამბოლის მახლობლად მდებარე ვიზეს, სილივრისა და აიასტეფანოსის ციხესიმაგრეები ალყაში მოაქცია.

აპრილში მეჰმედ II-მ პროვინციებსა და სანჯაყებს ამბავი გაუგზავნა არმიაში შეკრების შესახებ და 1453 წლის 5 აპრილს ოსმალეთის ჯარი მეჰმედ II-ის სარდლობით სტამბოლისკენ დაიძრა. ამ პროცესში მეჰმედის გვერდით იყვნენ ოსმალეთის პერიოდის ისეთი მნიშვნელოვანი მოძღვრები, როგორებიც იყვნენ აქშემსედინი, აქბიიქი და მოლა გიურანი.

სანამ მეჰმედ II-ს ანატოლია და ჰალიჩი ეკავა, ზაღანოს ფაშამ ბეიოღლუ დაიპყრო და გალათასკენ გაემართა. იმავე დღეს მეჰმედ II-მ ბიზანტიის იმპერატორთან ელჩად მაჰმუდ ფაშა გაგზავნა, თუმცა სამშვიდობო წინადადება არ იქნა მიღებული.

სტამბოლის ალყის დაწყება

სულთანმა მეჰმედ II-მ სტამბოლის ალყა 1453 წლის 6 აპრილს დაიწყო. ოსმალეთის არმიამ ქალაქს ალყა ხმელეთიდან და ზღვიდან შემოარტყა და გალავანი გაარღვია. ბიზანტიელებმა ამ პროცესში გალავანი განაახლეს და თურქებს ქალაქში შესვლის საშუალება არ მისცეს.

ოსმალეთის საზღვაო ფლოტის უუნარობამ, ხელი შეეშალა გენუური და ვენეციური გემებისთვის, ომის მიმდინარეობა შეცვალა. ოქროს რქასა და ქარაქოის შორის გადაჭიმულმა ჯაჭვმა, რომელიც ოსმალეთის საზღვაო ფლოტს შესვლას უკრძალავდა, ომის მიმდინარეობა ოსმალეთის წინააღმდეგ შეცვალა.

ამ მოვლენების შემდეგ, სულთანმა მეჰმედ II-მ გასცა ბრძანება, რომ 21-დან 22 აპრილისკენ გარდამავალ ღამეს 72 გალერა ხმელეთით გადაეყვანათ და ჰალიჩში ჩაეშვათ. დოლმაბაჰჩეს გავლით ჰალიჩში ჩაშვებული გემებით ომის მსვლელობა შეიცვალა. ერთ ღამეში ჰალიჩში ჩაშვებულმა ფლოტმა 22 აპრილს ჰალიჩიდან ცეცხლი გახსნა. ბიზანტიელები ნანახით დიდად გაოცდნენ და ვერ იჯერებდნენ ფლოტის ჰალიჩში ჩაშვებას.

სულთანმა მეჰმედმა ბოლო დიდ შეტევამდე, 24 მაისს, იმპერატორთან ელჩად ისფენდიაროღლუ ქასიმ ბეი გაგზავნა და ქალაქის ჩაბარება მოსთხოვა, თუმცა შეთანხმება ვერ შედგა.

გემების ჰალიჩში ჩაშვებით ომის ბედი ოსმალების სასარგებლოდ შემოტრიალდა, რის შემდეგაც მეჰმედმა 29 მაისს დიდი იერიშის ბრძანება გასცა. 29 მაისს, დღის პირველ შუქთან ერთად დაწყებული შეტევით, გალავანი გადალახულ იქნა.

1453 წლის 29 მაისს სტამბოლი, რომლის კარებიც გაიღო, სულთან მეჰმედ II-ის წინამძღოლობით ოსმალეთის ჯარების მიერ იქნა დაპყრობილი.

სულთანმა მეჰმედ II-მ, რომელმაც წინასწარმეტყველის ქება დაიმსახურა და „ფათიჰის“ (დამპყრობლის) წოდება მიიღო, დიდი შემწყნარებლობით არ დაუშვა ქალაქის გაძარცვა, ხოლო დაპყრობის ნიშნად აია-სოფია მეჩეთად აქცია.

სტამბოლის დაპყრობა მსოფლიო ისტორიის თვალსაზრისით გარდამტეხი მომენტი გახდა

ისტორიკოსი და მწერალი ზაფერ ბილგი სტამბოლის დაპყრობის მნიშვნელობის შესახებ აღნიშნავს, რომ ეს იყო უფრო მეტი, ვიდრე უბრალოდ ქალაქის აღება და წარმოადგენდა გარდამტეხ მომენტს მსოფლიო ისტორიისთვის. მან აღნიშნა, რომ ფათიჰ სულთან მეჰმედი ამ დაპყრობას უყურებდა როგორც „ყოფნა-არყოფნის“ საკითხს.

ბილგის თქმით, სტამბოლის ალყის დროს ოსმალეთის მიერ გამოყენებული სამხედრო მეთოდები თავის დროზე ბევრად წინ იყო. გამოყენებულმა სხვადასხვა სამხედრო სტრატეგიამ, გემების ხმელეთზე გადაყვანამ, ბორბლიანმა კოშკებმა, რუმელის ციხესიმაგრის აგებამ და მესანგრეთა რაზმის მიერ გალავნის ქვეშ გვირაბების გაყვანის მცდელობამ განაპირობა ალყის წარმატებით დასრულება.

ბილგი აცხადებს: „სტამბოლის დაპყრობით ევროპასა და ქრისტიანულ სამყაროში ჩაითვალა, რომ დასავლეთის უპირატესობა აღმოსავლეთზე გადავიდა და დაიწყო აღმოსავლეთის სამყაროს ევროპაზე გაბატონების პროცესი. განსაკუთრებით ევროპის შიდა ძიებების შედეგად წარმოშობილმა რენესანსისა და რეფორმაციის პროცესებმა ევროპას ტკივილის ფასად ახალი დაბადების საშუალება მისცა. დაპყრობასთან ერთად ევროპა თავისი შინაგანი ჩიხიდან ახალი დაბადების მოლოდინში აღმოჩნდა“.

ბილგი განმარტავს, რომ დაპყრობის შემდეგ სტამბოლში რელიგიური, კულტურული და სოციალური სტრუქტურა განვითარდა და დასძენს, რომ მეჰმედის მიზანი იყო, ქალაქი ამ სფეროებში მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ცენტრი გამხდარიყო.

ბილგიმ ხაზი გაუსვა, რომ ფათიჰის მიერ სახელმწიფოს გლობალურ ძალად გარდაქმნა და მისი ოსმალეთის იმპერიის დამფუძნებლად აღიარება სტამბოლის დაპყრობასთან ერთად მოხდა და დასძინა, რომ ის ფაქტი, რომ ამ რეგიონში ბოლო დროს ჩამოყალიბებული უდიდესი სახელმწიფო სტამბოლში მდებარეობდა, სინამდვილეში შთაგონების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენდა.