ამერიკის შეერთებული შტატები ბომბავს ირანს, თეირანი ჰორმუზის სრუტის ჩაკეტვით იმუქრება და მსოფლიო ბაზრები კიდევ ერთხელ დგება ენერგომომარაგების შეფერხების რისკის წინაშე.

ეს ახალი კრიზისი თურქეთს აძლევს შესაძლებლობას, საკუთარი გეოგრაფიული მდებარეობა სტრატეგიულ უპირატესობად აქციოს და რეგიონსა თუ მსოფლიოს ალტერნატიული სავაჭრო მარშრუტები შესთავაზოს.

თუმცა, რამდენად შეიძლება თურქეთზე გამავალი სატრანსპორტო ხაზი ჰორმუზის რეალურ ალტერნატივად იქცეს, თუ ეს ჯერ კიდევ გრძელვადიანი გეოპოლიტიკური მიზანია?

მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე კრიტიკული ენერგოდერეფნის გარშემო არსებული ბოლო დაძაბულობა კიდევ უფრო ღრმა სტრუქტურულ ცვლილებას ააშკარავებს: გლობალური ვაჭრობა კვლავაც საზღვაო გზებზეა დამოკიდებული, ხოლო საერთაშორისო სისტემის შესაძლებლობა, დაიცვას ეს გზები უსაფრთხოების რისკებისგან, უკვე არასაკმარისია.

ჰორმუზი მხოლოდ სრუტე არ არის; ეს არის წერტილი, სადაც გეოპოლიტიკა პირდაპირ კვეთს გლობალურ ეკონომიკას. აქ ყოველი ახალი კრიზისი სტრატეგიულ ცენტრში აქცევს კითხვას, რომელიც ადრე მეორეხარისხოვნად მიიჩნეოდა: არსებობს თუ არა სპარსეთის ყურისთვის რეალური სახმელეთო ალტერნატივა?

სწორედ ამ ლოგიკის ფარგლებში, თურქეთი განიხილება არა მხოლოდ რეგიონულ აქტორად, არამედ პოტენციურ ტრანზიტულ ცენტრად სპარსეთის ყურის ქვეყნებსა და ევროპას შორის.

დღეს მსოფლიო ვაჭრობა დიდწილად საზღვაო გზებზეა დამოკიდებული. ტექნოლოგიური პროგრესისა და ლოგისტიკური განვითარების მიუხედავად, გლობალური საქონლისა და ენერგიის ნაკადის მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავაც გადის მცირე რაოდენობის საზღვაო მარშრუტებზე, რომლებიც პოლიტიკური და სამხედრო არასტაბილურობის მიმართ მოწყვლადია.

საზღვაო გადაზიდვები გლობალური ეკონომიკის საკვანძო წერტილად რჩება დაბალი თვითღირებულებისა და მაღალი გამტარუნარიანობის გამო. თუმცა, ამ უპირატესობას თან ახლავს მნიშვნელოვანი ნაკლიც: საზღვაო მიმოსვლის უსაფრთხოება დამოკიდებულია არა ერთ სახელმწიფოზე, არამედ რეგიონში ძალთა ბალანსის ზოგად ტენდენციებზე.

მზარდი არასტაბილურობის პირობებში სახელმწიფოები სახმელეთო ტრანსპორტს სტრატეგიული დაზღვევის ელემენტად განიხილავენ.

ასეთი მარშრუტები უფრო ძვირია და მათი გამტარუნარიანობა შედარებით დაბალია, თუმცა მათ აქვთ ფუნდამენტური გეოპოლიტიკური უპირატესობა: ტრანზიტული ქვეყნები პირდაპირ არიან დაინტერესებულნი ამ ხაზების დაცვასა და მათ მდგრად ფუნქციონირებაში.

ისტორიულად, ახლო აღმოსავლეთში ორი სატრანსპორტო და ეკონომიკური ზონა ჩამოყალიბდა: სპარსეთის ყურე და აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთი.

სპარსეთის ყურე ათწლეულების განმავლობაში ინარჩუნებდა დომინანტურ პოზიციას ენერგიის ექსპორტის წყალობით, ხოლო აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთი, სირიის კრიზისის ჩათვლით, პოლიტიკური დაქსაქსულობისა და ქრონიკული არასტაბილურობის გამო შეზღუდული რჩებოდა.

მრავალრიცხოვანი კრიზისის მიუხედავად, ჰორმუზის სრუტემ შეინარჩუნა რეგიონის მთავარი ენერგეტიკული გასასვლელის სტატუსი.

თუმცა, ირანს, აშშ-სა და ისრაელს შორის დაძაბულობის ზრდა ამ ხაზს სტაბილური მარშრუტიდან პოტენციურ რისკ-ზონად აქცევს. მაშინაც კი, თუ სრუტე ფაქტობრივად არ ჩაიკეტება, მისი ჩაკეტვის ალბათობა თავისთავად ხდება სტრატეგიული ზეწოლის იარაღი. ეს ვითარება კი მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაციის საჭიროებას წარმოშობს.

თურქეთი, როგორც ტრანზიტული ცენტრი კონტინენტებს შორის

ამ კონტექსტში, თურქეთის მნიშვნელობა, რომელიც ახლო აღმოსავლეთის, კავკასიისა და ევროპის გადაკვეთაზე მდებარეობს, სულ უფრო იზრდება.

ბაქო-თბილისი-ყარსის სარკინიგზო დერეფნის, ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენისა და „შუა დერეფნის“ განვითარებაში შეტანილი წვლილის წყალობით, თურქეთს რეგიონული მასშტაბის ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელების მნიშვნელოვანი გამოცდილება აქვს.

თუმცა, ახლა საუბარია არა მხოლოდ ერთ სატრანსპორტო პროექტზე, არამედ ურთიერთდაკავშირებული დერეფნების ქსელზე, რომელსაც შეუძლია ახლო აღმოსავლეთის ლოგისტიკური რუკა შეცვალოს.

ამ მხრივ ყველაზე გამორჩეული „განვითარების გზის“ (Kalkınma Yolu) პროექტია, რომელსაც მხარს უჭერენ ერაყი, თურქეთი, კატარი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები.

პროექტი ითვალისწინებს დაახლოებით 1200 კილომეტრიანი სარკინიგზო და საავტომობილო ხაზის მშენებლობას, რომელიც სპარსეთის ყურის სანაპიროზე მდებარე ელ-ფავის პორტიდან თურქეთის საზღვრამდე გადაიჭიმება. მარშრუტი გაივლის ბასრას, დივანიას, ნაჯაფს, ქერბელას, ბაღდადსა და მოსულს, რის შემდეგაც თურქეთის სატრანსპორტო ქსელსა და ხმელთაშუა ზღვის პორტებს შეუერთდება.

ერაყის ხელისუფლების განცხადებით, პროექტის ღირებულებამ შესაძლოა 17 მილიარდ დოლარს გადააჭარბოს, თუმცა მომდევნო ათწლეულში მისი მოსალოდნელი ეკონომიკური სარგებელი დაახლოებით 55 მილიარდი დოლარი იქნება.

პარალელურად, მუშავდება მეორე მარშრუტიც, რომელსაც ბევრი ექსპერტი „ჰიჯაზის რკინიგზის“ თანამედროვე გაგრძელებად მიიჩნევს. ეს პროექტი საუდის არაბეთის იორდანიისა და სირიის გავლით თურქეთთან დაკავშირებას გეგმავს.

საუდის არაბეთის სარკინიგზო ქსელი უკვე გაფართოვდა იორდანიის საზღვრამდე, თურქეთი კი აგრძელებს ინფრასტრუქტურის განვითარებას სირიის მიმართულებით. სირიასა და იორდანიაში ნაკლული მონაკვეთების დასრულების შემდეგ, შეიქმნება პირდაპირი სარკინიგზო ხაზი, რომელიც სტამბოლს, ალეპოს, დამასკოს, ამანს, თაბუკს, მედინასა და მექას დააკავშირებს და წითელ ზღვაში მდებარე ჯიდას პორტთან წვდომას უზრუნველყოფს. თურქი ოფიციალური პირების თქმით, ძირითადი სამუშაოების დასრულება უახლოეს რამდენიმე წელიწადშია შესაძლებელი.

„განვითარების გზის“ პროექტი სპარსეთის ყურესა და ევროპას შორის ჰორიზონტალურ ღერძს ქმნის, ხოლო ჰიჯაზის მარშრუტი — ვერტიკალურ კავშირს ანატოლიასა და წითელ ზღვას შორის. ამ ორი პროექტის ერთობლიობა თურქეთს ტრანზიტული ქვეყნიდან ევრაზიის ერთ-ერთ საკვანძო ლოგისტიკურ ცენტრად გადააქცევს.

ახლა საკითხი დგას არა ჰორმუზის სრუტის ჩანაცვლებაზე, არამედ პარალელური ლოგისტიკური არქიტექტურის შექმნაზე, რომელიც რეგიონული ვაჭრობის მხოლოდ ერთ საზღვაო გზაზე დამოკიდებულებას შეამცირებს.

თუმცა, გარკვეული დაბრკოლებები რჩება

მიუხედავად ასეთი სტრატეგიული გეგმებისა, არსებობს სერიოზული შეზღუდვები.

პირველი — მარშრუტის უსაფრთხოებაა. შესაძლო ხაზები გადის ერაყსა და სირიაზე, სადაც არსებობს არასტაბილურობის, შეიარაღებული დაჯგუფებებისა და გარე ჩარევის რისკები. ამ რეგიონებში გრძელვადიანი სტაბილურობის გარეშე ინფრასტრუქტურული პროექტები საფრთხის ქვეშ დარჩება.

მეორე მნიშვნელოვანი დაბრკოლება ინვესტიციების მოცულობაა. პროექტები მოითხოვს გრძელვადიან კაპიტალს და რთულ სახელმწიფოთაშორის კოორდინაციას, ხოლო ეკონომიკური ამონაგები მხოლოდ გრძელვადიან პერსპექტივაში გამოჩნდება.

მესამე ფაქტორი გეოპოლიტიკური კონკურენციაა. ყოველი ალტერნატიული დერეფანი რეგიონული ძალთა ბალანსის ნაწილი ხდება. ირანი ამ პროცესში ერთ-ერთი ყველაზე სენსიტიური აქტორია. ჰორმუზის სრუტე ათწლეულების განმავლობაში თეირანის სტრატეგიული გავლენის მთავარი ინსტრუმენტი იყო. ამიტომ, ალტერნატიული გზების გამოჩენა ბუნებრივად ამცირებს ამ გეოგრაფიული უპირატესობის მნიშვნელობას.

ამ პირობებში მოსალოდნელია, რომ ირანი შეეცდება შეინარჩუნოს გავლენა ერაყში და უფრო აქტიურად დაუჭიროს მხარი საკუთარ სატრანსპორტო პროექტებს, როგორიცაა „ჩრდილოეთ-სამხრეთის საერთაშორისო სატრანსპორტო დერეფანი“, რომელიც რუსეთს, კასპიისპირეთს, ირანსა და ინდოეთს აკავშირებს. ისრაელიც ავითარებს საკუთარ სატრანსპორტო პროექტებს, რაც რეგიონში დამატებით კონკურენციას ქმნის.

არა ჩანაცვლება, არამედ ალტერნატივა

სპარსეთის ყურე–თურქეთის სატრანსპორტო დერეფანი არ უნდა განიხილებოდეს როგორც ჰორმუზის სრუტის შემცვლელი; ამ დერეფნის მიზანი გლობალური სავაჭრო სისტემისთვის დამატებითი სტაბილურობის მინიჭებაა.

რეგიონის ქვეყნებისთვის ეს დერეფანი სტრატეგიული რისკების შემცირების შესაძლებლობაა, თურქეთისთვის კი — აზიასა და ევროპას შორის საკვანძო ტრანზიტული ცენტრის პოზიციის გაძლიერება.

ჯერ კიდევ ნაადრევია იმის თქმა, გახდება თუ არა თურქეთი აზიასა და ევროპას შორის მთავარი სავაჭრო ხიდი. თუმცა, თუ ანკარა შეძლებს „განვითარების გზისა“ და „ჰიჯაზის დერეფნის“ პროექტების ერთდროულად რეალიზებას და მათ არსებულ „შუა დერეფანთან“ ინტეგრირებას, იგი მნიშვნელოვნად გაიმყარებს პოზიციას, როგორც ევრაზიის უმნიშვნელოვანესი ლოგისტიკური ჰაბი.

(ეს სტატია თავდაპირველად გამოქვეყნდა TRT Rusça-ზე)