ჰორმუზის სრუტეში აშშ-ირანის დაძაბულობამ მიაღწია აფეთქების წერტილს, რომელსაც ჩინეთი — მსოფლიოში ნავთობის უმსხვილესი იმპორტიორი — ვეღარ უგულებელყოფს.
თეირანის გადაწყვეტილების საპასუხოდ, შეეზღუდა საზღვაო მიმოსვლა აშშ-სთან დაკავშირებული გემებისთვის, ტრამპის ადმინისტრაციამ ჰორმუზის სრუტეში „მეორადი ბლოკადა“ დააწესა. ეს „ორმაგი ბლოკადა“ სულ უფრო მეტად აშფოთებს პეკინს, რადგან ნავთობის მზარდი ფასები გლობალურ ეკონომიკას არყევს. აშშ-სა და ირანს შორის მყიფე ზავი ამ ოთხშაბათამდე მოქმედებს, თუმცა სტაბილურობა სულ უფრო სუსტდება.
მას შემდეგ, რაც აშშ-მა თეირანთან დაკავშირებული სატვირთო გემი დააკავა, ირანმა საპასუხო დარტყმის პირობა დადო, ხოლო ამერიკული დელეგაცია ისლამაბადში მოლაპარაკებების მეორე რაუნდს ელოდება. ჩინეთი, რომელიც პაკისტანთან ღრმა სავაჭრო კავშირებს იყენებს, ამ მოლაპარაკებების ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მხარდამჭერია.
ირანი „ახალი კარაკასი“ ხდება?
ზოგიერთი ანალიტიკოსი და ოფიციალური პირი, მათ შორის აშშ-ის ფინანსთა მინისტრი სკოტ ბესენტი, ვარაუდობს, რომ ჰორმუზის ბლოკადა შესაძლოა ისევე იყოს მიმართული პეკინის წინააღმდეგ, როგორც თეირანის. ეს აძლიერებს შიშს, რომ ირანი შესაძლოა „შემდეგ კარაკასად“ იქცეს. ვენესუელაში ნიკოლას მადუროს აშშ-ის მიერ იზოლირებამ ჩინეთის ენერგეტიკულ კავშირებს ამ ქვეყანასთან დიდი ზიანი მიაყენა.
ჩინეთი, რომელიც ირანის უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორია, საკმაოდ დაუცველია, რადგან ნავთობის მთლიანი იმპორტის დაახლოებით 10%-ზე ამ ქვეყანაზეა დამოკიდებული. საბანჯის უნივერსიტეტის სტამბოლის პოლიტიკის ცენტრის უფროსმა მკვლევარმა, ალთაი ათლიმ TRT World-თან საუბრისას განაცხადა:
„მიუხედავად იმისა, რომ ბლოკადა აშკარად არ არის მიმართული ჩინეთის ეკონომიკის წინააღმდეგ, ფონურ რეჟიმში ის ნამდვილად ახდენს ამ ეფექტს. თუმცა მთავარი მიზანი ირანის შეკავება და სრუტეზე წვდომის კონტროლია, ჩინეთი ამ ზეწოლას ბუნებრივად გრძნობს, რადგან დიდწილად არის დამოკიდებული რეგიონიდან ნავთობის მიწოდებაზე. ეს ასევე არის სიგნალი პეკინისთვის; ჩინურ ტანკერებს შესაძლოა შეზღუდვები შეექმნათ, რაც ვითარებას ჩინეთისთვის უფრო ფართო გეოპოლიტიკურ გამოწვევად აქცევს“.
ალთაი ათლი დასძენს, რომ აშშ-ჩინეთის დაძაბულობის ესკალაციის შემთხვევაში, ხანგრძლივი ბლოკადა შეიძლება განიხილებოდეს როგორც პირდაპირი ეკონომიკური შევიწროების ნაბიჯი, თუმცა ამჟამად ეს უფრო მოსალოდნელი შედეგია, ვიდრე ოფიციალური მიზანი.
ჩინეთის სტრატეგიული ფარი: მწვანე ენერგია და მარაგები
თუმცა ჩინეთი წლებია ახდენს თავისი ეკონომიკის დივერსიფიკაციას მსგავსი კრიზისებისთვის მოსამზადებლად. ჰორმუზის კრიზისი კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს პეკინის სტრატეგიის მნიშვნელობას — შემცირდეს დამოკიდებულება წიაღისეულ საწვავზე და გადავიდეს მწვანე ენერგიასა და ელექტრომობილებზე. Reuters-ის ანალიზის თანახმად, ჩინეთს ამჟამად იმდენივე ელექტრომობილი ჰყავს, რამდენიც დანარჩენ მსოფლიოს ერთად. ადგილობრივი ნახშირისა და განახლებადი ენერგიის წყაროების მეშვეობით შექმნილი ნავთობის შოკებისგან „თითქმის იზოლირებული ელექტროქსელით“ და ნავთობის გიგანტური მარაგებით, პეკინმა მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ბუფერი შეიქმნა.
ტრამპი, სი და ირანის განტოლება
დაგეგმილია პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის შეხვედრა ჩინეთის ლიდერ სი ძინპინთან 14-15 მაისს პეკინში, რათა განიხილონ ფართო დღის წესრიგი — გლობალური წესრიგის მომავლიდან საბაჟო ტარიფების პოლიტიკამდე. სამიტი, რომელიც თავდაპირველად გაზაფხულის დასაწყისში უნდა გამართულიყო, 28 თებერვალს ირანის წინააღმდეგ აშშ-ისრაელის ომის დაწყების გამო გადაიდო.
მას შემდეგ, რაც პარასკევს თეირანმა, ისრაელ-ლიბანის ზავთან დაკავშირებული ჟესტის სახით, ჰორმუზის სრუტე მოკლე დროით გახსნა, ტრამპმა Truth Social-ზე დაწერა, რომ პრეზიდენტი სი ამით „ძალიან ბედნიერი“ იყო, რითაც ორ ლიდერს შორის არსებული ძლიერი პირადი კავშირის დემონსტრირებას ცდილობდა. თუმცა ეს „ბედნიერება“ ხანმოკლე აღმოჩნდა. ტრამპის მკაცრი განცხადებების შემდეგ, რომ სრუტის გახსნა აშშ-ის დაბომბვისა და საზღვაო ბლოკადის შედეგი იყო, თეირანმა უკან დაიხია. ირანის რევოლუციურმა გვარდიამ (IRGC), ამერიკული პორტების ბლოკადის გაგრძელების მიზეზით, შაბათს სრუტე აშშ-სთან დაკავშირებული ყველა გემისთვის კვლავ დაკეტა.
სამიტზე „მომწამვლელი“ ეფექტის რისკი
ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ირან-აშშ-ის დაძაბულობამ შესაძლოა „მომწამვლელი“ გავლენა მოახდინოს ტრამპ-სის სამიტზე. დასავლურ მედიაში გავრცელებული ცნობებით, ჩინური თანამგზავრი თეირანს ყურეში ამერიკული ბაზების ზუსტად მიზანში ამოღებაში ეხმარებოდა. ასევე გაჟღერდა ვარაუდები, რომ ჩინეთმა შესაძლოა ირანს იარაღი მიაწოდოს, თუმცა ტრამპმა განაცხადა, რომ სიმ მას პირადად მისცა გარანტია, რომ პეკინი ირანს არ შეაიარაღებს.
პოლიტოლოგი იაშარ სარი ამბობს: „სი-ტრამპის შეხვედრა შესაძლოა ირანის კონფლიქტის მიმართულებაზე უფრო მეტად აისახოს, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ფაქტორი“. სარი, რომელიც ასევე მოღვაწეობს იბნ ხალდუნის უნივერსიტეტის ჰეიდარ ალიევის სახელობის ევრაზიის კვლევების ცენტრში, აღნიშნავს, რომ ტრამპს მოუწევს მეტი სიფრთხილის გამოჩენა ყურეში ირანისკენ მიმავალი ან ირანიდან მომავალი ჩინური გემების შეჩერებისას, წინააღმდეგ შემთხვევაში ურთიერთობები სახიფათო გზას დაადგება.
ალთაი ათლი კი გვაფრთხილებს: „თუ აშშ-ჩინეთის დიალოგი სრულად გაჩერდება, ურთიერთობებში ნებისმიერი პოზიტიური განვითარება შეფერხდება“. ამასთან, ათლი აღნიშნავს, რომ ჩინეთის ურთიერთობა ირანთან არის „უფრო პრაგმატული პარტნიორობა, ვიდრე ალიანსი“ და ვარაუდობს, რომ პეკინი ტრამპის ბლოკადის მოსაგერიებლად სამხედრო ხომალდებს არ გაგზავნის.
ირანის გეოპოლიტიკა: რატომ არის ის მნიშვნელოვანი ჩინეთისთვის
ირანი ჩინეთისთვის სასიცოცხლო სატრანზიტო მარშრუტია არა მხოლოდ ნავთობის რეზერვებისა და ანტიდასავლური პოზიციის, არამედ მისი სტრატეგიული მდებარეობის გამოც ცენტრალურ აზიასა და ახლო აღმოსავლეთს შორის. იაშარ სარის თქმით, არსებული რეჟიმის დამხობამ და მის ნაცვლად პროდასავლური მთავრობის მოსვლამ შესაძლოა საფრთხის ქვეშ დააყენოს არა მხოლოდ ჩინეთის ინტერესები თეირანში, არამედ მისი გავლენა როგორც ცენტრალურ აზიაში, ისე ახლო აღმოსავლეთში. ასეთ შემთხვევაში, აშშ-მა და სხვა დასავლურმა სახელმწიფოებმა შესაძლოა ირანის გავლით მიაღწიონ ცენტრალურ აზიას, რაც რეგიონში ძლიერ პეკინსა და მოსკოვს რთულ მდგომარეობაში ჩააყენებს.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ჩინეთს არ სურს ომის უფრო მძიმე შეტაკებებში გადაზრდა, რადგან ასეთი ვითარება აიძულებს პეკინს გადახედოს ახლო აღმოსავლეთისა და ცენტრალური აზიისკენ მიმართულ ყველა ეკონომიკურ და პოლიტიკურ გეგმას. ომის გაგრძელებამ შესაძლოა გამოიწვიოს რადიკალური და არასასურველი ძვრები არსებულ საერთაშორისო სავაჭრო სისტემაში, რომელიც ჩინეთის გლობალურ ეკონომიკურ პოლიტიკას ემსახურება.
იაშარ სარი ამბობს: „პეკინი შესაძლოა შეშფოთებული იყოს იმით, რომ ტრამპის საჯარო დაპირისპირების მიუხედავად ისეთ ლიდერებთან, როგორიცაა გაერთიანებული სამეფოსა და საფრანგეთის მეთაურები, სხვა დასავლურმა სახელმწიფოებმა შესაძლოა აშშ-ისრაელის დუეტის მხარეს დაიჭირონ პოზიცია ირანის წინააღმდეგ“. ჩინეთს სურს, რომ კონფლიქტი ისე დასრულდეს, რომ გაიზარდოს აზრთა სხვადასხვაობა აშშ-სა და ევროპას შორის და სტიმული მისცეს ყურის ქვეყნებს უსაფრთხოების ალტერნატიული გზების ძიებისკენ. სარი დასძენს: „საუდის არაბეთისა და ირანის ურთიერთობების ნორმალიზებაში ჩინეთის როლი აჩვენებს, რომ პეკინს რეგიონში შუამავლის როლის გაძლიერება სურს. საბოლოო ჯამში, თუ ირანის ომი ისე დასრულდება, რომ რეგიონში ჩინეთის ყოფნის მნიშვნელობა დადასტურდება, ეს მათთვის საუკეთესო სცენარი იქნება“.
