რეალისტური განმარტებითი მოდელები ცივი ომის დასრულების შემდეგ უპრეცედენტო რენესანსს განიცდიან. გლობალური უსაფრთხოების პოლიტიკის დღის წესრიგში ერთი კითხვა დომინირებს: როგორ უზრუნველყოფენ სახელმწიფოები და ალიანსები საკუთარ არსებობას?
საერთაშორისო წესრიგი ღრმა ცვლილებებს განიცდის. ერთი მხრივ, ტრადიციული ალიანსები სუსტდება; მეორე მხრივ, უპილოტო საფრენი აპარატებისა და უპილოტო იარაღის სისტემების გავრცელება ფუნდამენტურად ცვლის თანამედროვე ომის ბუნებას.
შეზღუდული სამრეწველო შესაძლებლობების მქონე სახელმწიფოებსაც კი უკვე შეუძლიათ მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენონ დიდ სახელმწიფოებს. ევროპაზე ორივე ეს მოვლენა პირდაპირ გავლენას ახდენს.
მაშინ, როდესაც ტრანსატლანტიკური ალიანსი სანდოობას კარგავს, რუსეთ-უკრაინის ომი ევროპის უსაფრთხოების წესრიგს არყევს.
მაშინ, როდესაც აშშ სულ უფრო მეტად ჩანს ევროპის უსაფრთხოების არასაიმედო გარანტორად, რუსეთი აგრძელებს სამხედრო ზეწოლის გაძლიერებას.
ამავდროულად, ევროპამ დღემდე ვერ შეძლო დამოუკიდებელი უსაფრთხოების მართვის სისტემის ჩამოყალიბება ან თავდაცვის შესაძლებლობების საკმარისად გაძლიერება.
ამ პირობებში, ევროპისთვის ლოგიკური იქნება არსებული ალიანსების გადახედვა და ახალი პარტნიორობების დამყარება.
ევროპის სამეზობლო არეალში ყველაზე მნიშვნელოვანი კანდიდატი უდავოდ თურქეთია. მიუხედავად ამისა, ბევრი ევროპელი პოლიტიკოსი თურქეთს მუდმივად უგულებელყოფს.
მაგალითად, ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურსულა ფონ დერ ლაიენმა ცოტა ხნის წინ თურქეთი ჩინეთსა და რუსეთთან ერთად ერთ სიბრტყეზე დააყენა და ამტკიცებდა, რომ „ევროკავშირმა საკუთარი მომავალი ამ სამი ქვეყნისგან დამოუკიდებლად უნდა ჩამოაყალიბოს“. ევროპის საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს (ECFR) ბოლო ანგარიშიც ამ პოზიციას ასახავს.
ეს სტატია, აღნიშნული ანგარიშის ამოსავალ წერტილად აღებით, იკვლევს, თუ რატომ ახდენს ევროპა ხშირად საკუთარი თავის საბოტაჟს უსაფრთხოების პოლიტიკის პრობლემებთან გამკლავებისას.
„თავდაცვის ხელახლა გაევროპულება“; მაგრამ როგორ?
ECFR-ის ანგარიშის ავტორები ევროპის მიერ თავდაცვისუნარიანობის აღსადგენად სამ ნაბიჯს გამოყოფენ: ნატოს ფარგლებში არსებული სტრუქტურები, ევროკავშირის ხელთ არსებული ინსტრუმენტები და მოქნილი კოალიციებისგან შემდგარი გადაწყვეტილების მიღების საერთო არქიტექტურა; ძლიერი და სწრაფად მობილიზებადი შეიარაღებული ძალები; და კოორდინირებული ევროპული თავდაცვის ინდუსტრია, როგორც ინდუსტრიული ხერხემალი.
ამის წაკითხვისას პირველი რეაქცია ასეთია: ეს საკმაოდ ლოგიკურია. მეორე კითხვა კი: მაგრამ ზუსტად როგორ?
ხოლო მესამე - მთავარ პრობლემას ავლენს: თუ ეს წინადადებები ასეთი ნათელია, რატომ არ განახორციელა ისინი ევროპამ ბოლო ათწლეულების განმავლობაში?
ევროპულ არმიაზე აღარაფერს ვამბობ; ევროპას თავდაცვის საერთო მექანიზმიც კი არ შეუქმნია.
თუმცა, 2016 წელს თეთრ სახლში ტრამპის პირველი ვადის შემდეგ უკვე აშკარა გახდა, რომ ამერიკული უსაფრთხოების ქოლგა გარანტირებული ვეღარ იქნებოდა. ამავდროულად, ევროპის საზღვრებთან წლებია ომი მიმდინარეობს.
მაშ, რატომ არ მოხდა უსაფრთხოების პოლიტიკაში დაპირებული პარადიგმის ცვლილება? წამყვანი ევროპელი პოლიტიკოსების პოზიციებზე დაკვირვებამ შესაძლოა გარკვეული მინიშნებები მოგვცეს.
ჯერ კიდევ 2015 წელს, ევროკომისიის მაშინდელმა პრეზიდენტმა ჟან-კლოდ იუნკერმა ევროპული არმიის შექმნისკენ მოუწოდა, რათა რუსეთის მიმართ მტკიცე პოზიციის სიგნალი გაეგზავნა. მეორე მხრივ, ევროკომისიის ვიცე-პრეზიდენტმა კაია კალასმა ცოტა ხნის წინ ასეთ იდეას „უკიდურესად სახიფათო“ უწოდა და ეჭვქვეშ დააყენა, ითვალისწინებდნენ თუ არა ამ იდეის მომხრეები პრაქტიკულ შედეგებს.
ყველაზე მკაფიო შეფასება კი ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ ევროპარლამენტში გააკეთა: ყველამ, ვისაც სჯერა, რომ ევროპას აშშ-ის გარეშე თავის დაცვა შეუძლია, „ოცნება უნდა განაგრძოს“.
რუტეს თქმით, ევროპული არმია უპირველეს ყოვლისა ნატოს შიგნით დუბლირებულ სტრუქტურებს შექმნის.
აღნიშნული ანგარიში საბოლოო ჯამში ხსნის, თუ რატომ მარცხდებოდა ეს გეგმები წლების განმავლობაში, თუნდაც უნებლიედ. ანგარიში განსაზღვრავს მიზანს, მაგრამ არ იძლევა დამარწმუნებელ განმარტებას ამ მიზნის მიღწევის გზების შესახებ.
27 სუვერენული სახელმწიფოს გაერთიანება საერთო თავდაცვის არქიტექტურაში, რომლებსაც განსხვავებული ბიუჯეტები, იარაღის ინდუსტრიები, საფრთხის აღქმა და სტრატეგიული ინტერესები აქვთ, მხოლოდ პოლიტიკური ნების საკითხი არ არის. ეს სტრუქტურული პრობლემაა.
კოვიდ პანდემიამ აჩვენა, თუ რამდენად შეზღუდული იყო ევროპული სოლიდარობა ისეთ შედარებით მარტივ საკითხებშიც კი, როგორიცაა დამცავი აღჭურვილობის მიწოდება.
ნებისმიერი, ვინც ვარაუდობს, რომ ამ ინსტიტუტებს უკვე შეუძლიათ საერთო სამეთაურო სტრუქტურების, შეიარაღების პროგრამებისა და ბირთვული შეკავების კოორდინაცია, სათანადოდ ვერ აფასებს ეროვნული ინტერესების ძალას.
ის, რაც ანგარიშს საბოლოოდ არადამარწმუნებელს ხდის, არის არა მასში მოთხოვნილი ელემენტები, არამედ ის, რაც მასში ნახსენები არ არის.
ყველაზე მნიშვნელოვანი კითხვა პასუხგაუცემელი რჩება: რა არის ის ფუნდამენტური ცვლილება, რომელიც ევროპას დღეს წარმატების მიღწევის საშუალებას მისცემს იმ სფეროში, სადაც ის ბოლო ათწლეულის განმავლობაში მარცხდებოდა?
არც რუსული საფრთხე და არც აშშ-ის უსაფრთხოების გარანტიებთან დაკავშირებული გაურკვევლობა ევროპისთვის ახალი მოვლენა არ არის. მიუხედავად ამისა, ანგარიში ტოვებს შთაბეჭდილებას, რომ სწორი ზომების ჩამოთვლა საკმარისია მათი განხორციელების უზრუნველსაყოფად.
მსოფლიო არ ელოდება: რატომ უნდა თქვას ევროპამ უარი ილუზიებზე?
რეალური პრობლემა ნებისმიერ სტრატეგიულ ანგარიშზე ღრმაა. ბევრი ევროპელი პოლიტიკოსი და ექსპერტი ვერ ახერხებს დაინახოს სამყარო ისეთი, როგორიც ის დღეს არის და არა ისეთი, როგორიც ადრე იყო.
ძალთა ასიმეტრია, რომლითაც ევროპა ათწლეულების განმავლობაში სარგებლობდა, აღარ არსებობს. ევროპა კვლავ რჩება ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ეკონომიკურ მოთამაშედ, თუმცა სამხედრო თვალსაზრისით სხვა სახელმწიფოები ევროპას დაეწიენ ან გაუსწრეს კიდეც.
აშშ-ის უსაფრთხოების ქოლგა ევროპის ამ მდგომარეობას დიდი ხანია მალავს. თუ ვაშინგტონი კიდევ უფრო შეამცირებს დაცვის გარანტიას, ევროპის სამხედრო და სტრატეგიული ხარვეზები სრულიად აშკარა გახდება.
საერთაშორისო ურთიერთობების ისტორია გვიჩვენებს, რომ მეტოქეები მუდმივად იყენებენ სისუსტეებს.
ამიტომ, კიდევ უფრო თვალსაჩინოა ის ფაქტი, რომ ევროპის მომავალი უსაფრთხოების არქიტექტურის შესახებ მომზადებულ ანგარიშში თურქეთი თითქმის მთლიანად უგულებელყოფილია. მაშინ, როდესაც თურქეთი როგორც სამხედრო, ისე გეოპოლიტიკური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი წონის მქონე მოთამაშეა.
ბოლო წლებში თურქეთი გახდა ნატოს ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან ქვეყანათაგანი, რომელმაც რუსეთთან ბრძოლაში კონკრეტული და ეფექტური შედეგები მიიღო.
პოლიტიკური თუ იდეოლოგიური მიზეზებით ასეთი პარტნიორის უგულებელყოფა არა ანალიტიკური შეფასება, არამედ სტრატეგიული შეცდომაა. ეს უგულებელყოფა უფრო მეტად ავლენს ევროპაში გაბატონებული აზროვნების შეზღუდულობას, ვიდრე თურქეთის მნიშვნელობას.
(ეს სტატია თავდაპირველად გამოქვეყნდა TRT Deutsch-ზე)
