აშშ-ისა და ისრაელის ირანზე თავდასხმების შემდეგ ჰორმუზის სრუტეში ფაქტობრივი შევიწროება მოხდა, ხოლო გლობალური ენერგომიწოდების შეფერხებებმა თურქეთი ალტერნატიული სატრანზიტო გზების ძიების პროცესში წინა პლანზე წამოწია.
ახლო აღმოსავლეთში ომის გამო ჰორმუზის გავლით საზღვაო მიმოსვლა და ნავთობის ტრანსპორტირება სერიოზულად შეფერხდა. მიუხედავად იმისა, რომ სრუტე ოფიციალურად არ დაკეტილა, ირანის ხელისუფლებამ გადაადგილებაზე მკაცრი შეზღუდვები დააწესა.
ზოგიერთი ქვეყნის გემებს გავლის უფლება ეძლევათ, ზოგს კი — მხოლოდ გარკვეული პირობებით, რამაც რეგიონში საზღვაო მიმოსვლის ნორმალური კალაპოტიდან სერიოზული გადახრა გამოიწვია.
ჰორმუზის გავლით გადაზიდული 15 მილიონი ბარელი ნავთობი საფრთხის ქვეშაა
ჰორმუზის სრუტეში არსებულმა დაძაბულობამ, სადაც გლობალური ნავთობის ვაჭრობის დაახლოებით 20 პროცენტი გადის, გადაზიდვები სერიოზულად შეაფერხა. ტანკერების მოძრაობა მკვეთრად შენელდა; ზოგიერთ დღეებში მიმოსვლა სრულად შეჩერდა, ხოლო საერთო ტრაფიკი 90 პროცენტზე მეტით შემცირდა.
დღიურად დაახლოებით 15 მილიონი ბარელი ნედლი ნავთობის ტრანსპორტირება საფრთხის ქვეშ დადგა, ხოლო სადაზღვევო ხარჯების ზრდა და უსაფრთხოების საკითხებზე შეშფოთება გადაზიდვებზე ზეწოლას აძლიერებს.
ამ მოვლენებმა ნავთობის ფასი დაახლოებით 70 დოლარიდან 120 დოლარამდე გაზარდა; ბუნებრივ აირზე კი ზრდა კიდევ უფრო მკვეთრი იყო. ევროპის საეტალონო TTF კონტრაქტების ფასი დაახლოებით 30 ევროს დონიდან 60–70 ევროს დიაპაზონამდე ავიდა.
მიუხედავად იმისა, რომ ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტოს წევრი ქვეყნების გადაწყვეტილებამ ბაზარზე საგანგებო რეზერვებიდან 400 მილიონი ბარელი ნავთობის გამოტანის შესახებ მიწოდებას მხარი დაუჭირა, რეგიონში ომის შესაძლო გაღრმავების გამო ბაზრებზე მერყეობა გრძელდება.
ბუნებრივი აირის მხრივ, მიუხედავად ისეთი ზომების ამოქმედებისა, როგორიცაა საცავების გამოყენების გაზრდა, სპოტ LNG-ის მიწოდების დაჩქარება და მოთხოვნის მართვა, მიწოდების მუდმივი რისკები ფასების მაღალ დონეზე შენარჩუნებას იწვევს.
ალტერნატიული ხაზები არსებობს, თუმცა სიმძლავრე შეზღუდულია
მიწოდების უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული შეშფოთების ზრდამ და არსებული ზომების უკმარისობამ ბაზრის მერყეობის შესაზღუდად, დააჩქარა ალტერნატიული მარშრუტების ძიება, რაც ჰორმუზზე დამოკიდებულებას შეამცირებს.
ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტოს მონაცემებით, 2025 წელს ჰორმუზის გავლით დღიურად დაახლოებით 20 მილიონი ბარელი ნავთობი გადიოდა.
საუდის არაბეთისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების გავლით ჰორმუზის გვერდის ამვლელი მილსადენების სიმძლავრე კი დღიურად 3,5- 5,5 მილიონ ბარელამდეა შეზღუდული.
არაბთა გაერთიანებული საამიროები აბუ-დაბი-ფუჯაირას ხაზით დღიურად დაახლოებით 1,1 მილიონი ბარელის ექსპორტს ახორციელებს და დამატებით 700 ათასი ბარელის სიმძლავრე გააჩნია.
საუდის არაბეთის აღმოსავლეთ-დასავლეთის ნედლი ნავთობის მილსადენის საპროექტო სიმძლავრე დღეში 5 მილიონი ბარელია. იმის გათვალისწინებით, რომ მიმდინარე მოხმარება დაახლოებით 2 მილიონია, დამატებითი სიმძლავრე 3-დან 5 მილიონ ბარელამდეა შეფასებული.
იმავე მარშრუტზე მდებარე აბკაიკ-იანბუს ხაზი, რომელსაც თხევადი ბუნებრივი აირის კონდენსატები გადააქვს, დღიურად დაახლოებით 300 ათასი ბარელით სრული დატვირთვით მუშაობს.
წინადადება კატარიდან და ერაყიდან თურქეთისკენ მიმავალი მილსადენის შესახებ
ენერგეტიკისა და ბუნებრივი რესურსების მინისტრმა ალფარსლან ბაირაქტარმა განაცხადა, რომ ერაყ-თურქეთის ნედლი ნავთობის მილსადენს, რომელიც ქირქუქიდან ჯეიჰანამდეა გადაჭიმული, დღიურად 1,5 მილიონი ბარელის გამტარუნარიანობა აქვს და ამ ხაზის სრული დატვირთვით გამოყენებაა შესაძლებელი.
ბაირაქტარმა აღნიშნა, რომ ერაყის გარდა დღის წესრიგში სხვადასხვა პროექტებიც დგას.
მან ხაზი გაუსვა კატარის გაზის მილსადენით თურქეთში და აქედან ევროპაში ტრანსპორტირების მნიშვნელობას და აღნიშნა, რომ ისეთ სცენარებში, როგორიცაა LNG ობიექტების მუშაობის შეწყვეტა და ჰორმუზის გამოუყენებლობა, თურქეთზე გამავალ ხაზებს კრიტიკული როლის შესრულება შეუძლიათ.
ჰორმუზის ნაცვლად ჰათაიში მილსადენის მეშვეობით ნავთობის ტრანსპორტირებაც გრძელვადიან პერსპექტივებს შორის განიხილება.
თურქეთი ენერგეტიკული დერეფნის სახით წინა პლანზე იწევს
მიუხედავად იმისა, რომ ნავთობისთვის შეზღუდული ალტერნატივები არსებობს, LNG-ის სექტორი უფრო მოწყვლადი ჩანს.
ჰორმუზის სრუტე LNG-ის ტრანსპორტირებისთვის კრიტიკულ პუნქტად რჩება, ხოლო მოკლევადიან პერიოდში ალტერნატიულ გზებზე გადასვლა მარტივი არ იქნება.
ამ მოცემულობაში თურქეთი გვევლინება როგორც დამატებითი ენერგეტიკული დერეფანი ჰორმუზის მიღმა არსებული რესურსების ევროპაში ტრანსპორტირებისთვის.
17 მარტს კვლავ ამოქმედებული ქირქუქ-ჯეიჰანის ხაზით გადაზიდვების ჯერ დღიურად 170 ათას ბარელამდე, შემდეგ კი 250 ათას ბარელამდე გაზრდა იგეგმება.
თურქეთი კვლავ რჩება მნიშვნელოვან მარშრუტად რუსული გაზის ევროპაში ტრანსპორტირებისთვის. „თურქული ნაკადით“ გადაზიდვები მარტში წლიურად 22 პროცენტით გაიზარდა და დღიურად 55 მილიონ კუბურ მეტრს მიაღწია.
ეს მოვლენები მიუთითებს იმაზე, რომ ჰორმუზით გამოწვეულმა შოკმა ალტერნატიული გზების ძიება დააჩქარა, რამაც თურქეთი ენერგოვაჭრობაში უფრო თვალსაჩინო აქტორად შეიძლება აქციოს.
თურქეთი შეიძლება გახდეს ალტერნატივა საშუალოვადიან პერსპექტივაში
გერმანიის ეკონომიკური კვლევების ინსტიტუტის (DIW Berlin) ენერგეტიკის, ტრანსპორტისა და გარემოს დაცვის განყოფილების ხელმძღვანელმა კლაუდია კემფერტმა აღნიშნა, რომ ჰორმუზში ხანგრძლივი შეფერხება ნავთობისა და LNG-ის გლობალურ ფასებს გაზრდის.
კემფერტის თქმით, საშუალოვადიან პერსპექტივაში მიწოდების რისკები ფასებს მაღალ დონეზე შეინარჩუნებს, გაზრდის დამოკიდებულებას სტრატეგიულ რეზერვებზე და გააღრმავებს ენერგოუსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ საფიქრალს.
მან ხაზი გაუსვა, რომ საუდის არაბეთსა და საამიროებზე გამავალ ალტერნატიულ ხაზებს შეზღუდული სიმძლავრე აქვთ და დიდმასშტაბიან შეფერხებას ვერ აანაზღაურებენ, რაც გლობალურ ბაზრებს სტრუქტურულად მოწყვლადს ტოვებს.
კემფერტმა აღნიშნა, რომ თურქეთს შეუძლია შესთავაზოს ალტერნატიული მარშრუტი საშუალოვადიან პერსპექტივაში კასპიისპირეთს, ახლო აღმოსავლეთსა და ევროპას შორის დამაკავშირებელი სატრანზიტო როლის გაძლიერებით.
თუმცა, არსებული ინფრასტრუქტურული შეზღუდვების გამო, თურქეთი მოკლევადიან პერიოდში ვერ შეძლებს მიწოდების დიდი წყვეტის კომპენსირებას და მისი როლი უფრო სტრატეგიული და საშუალოვადიანი იქნება.
კემფერტმა ასევე დასძინა, რომ ჰორმუზში არსებულმა არასტაბილურობამ შესაძლოა შეამციროს დამოკიდებულება ყურის ენერგორესურსებზე; ხოლო განახლებადი ენერგიის ინვესტიციებმა, LNG-ის მიმწოდებლებმა (განსაკუთრებით აშშ-მ) და ნორვეგიიდან თუ ჩრდილოეთ აფრიკიდან მომავალმა მილსადენებმა და ახალმა სატრანსპორტო დერეფნებმა შესაძლოა ამ პროცესით ისარგებლონ.
